Uşaqlarda qan azlığı (anemiya) — uşağın qanındakı hemoglobin miqdarının normal səviyyədən aşağı düşməsidir.
Hemoglobin isə qırmızı qan hüceyrələrinin oksigeni bütün orqan və toxumalara çatdıran zülal komponentidir.
Uşaqlarda qan azlığının əlamətləri
Uşaqlarda qan azlığının əlamətləri anemiyanın şiddətinə görə dəyişir. Yüngül hallarda heç bir əlamət olmaya bilər.
Orta və ağır hallarda aşağıdakılar müşahidə olunur:
- Solğun dəri, dodaqlar və dırnaq dibləri
- Həddindən artıq yorğunluq, taqətsizlik
- İştahsızlıq və ya qeyri-adi yeyinti istəkləri (torpaq, kəl, buz yemək istəyi — pika sindromu)
- Tez-tez baş ağrısı və başgicəllənmə
- Nəfəs darlığı, xüsusilə fiziki fəaliyyət zamanı
- Ürək döyüntüsünün tezləşməsi
- Əl-ayaqların soyuqlması
- Tez-tez xəstələnmə, zəif immunitet
- Məktəb yaşlı uşaqlarda diqqətin cəmlənməsinin çətinləşməsi, öyrənmə problemləri
- Körpələrdə ağlaqlıq, inkişaf gecikməsi
Bu əlamətlərdən bir neçəsini uşağınızda müşahidə edirsinizsə, mütləq pediatr və ya uşaq hematoloqu ilə məsləhətləşin.
Uşaqlarda qan faizi neçə olmalıdır?
Anemiya, qanda oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlər) və ya hemoglobinin kifayət qədər olmaması vəziiyyətidir.
Nəticədə orqanizm lazımi miqdarda oksigen ala bilmir. Bu, yorğunluqdan tutmuş ürək çatışmazlığına qədər müxtəlif sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.
Uşaqlarda hemoglobinin normal səviyyəsi yaşa görə fərqlənir:
- 0–6 ay: 13,5–19,5 q/dL
- 6 ay – 6 yaş: 11,0–14,0 q/dL
- 6–12 yaş: 11,5–15,5 q/dL
- 12–18 yaş (oğlanlar): 13,0–16,0 q/dL
- 12–18 yaş (qızlar): 12,0–16,0 q/dL
Həkiminiz qan analizi nəticəsinə əsasən uşağınızın hemoglobin səviyyəsini bu normalarla müqayisə edərək qan azlığını təyin edir.
Uşaqlarda qan azlığının səbəbləri
Uşaqlarda qan azlığı adətən üç əsas mexanizmlə inkişaf edir:
- Qan hüceyrələrinin istehsalının azalması (dəmir, B12, folat çatışmazlığı, sümük iliyi problemləri)
- Qan hüceyrələrinin həddindən artıq parçalanması (genetik xəstəliklər, infeksiyalar, autoimmun problemlər)
- Qan itkisi (yaralanma, həzm sistemi qanaxmaları, aybaşı ilə çox qan itirən yeniyetmə qızlar)
Azərbaycanda uşaqlarda qan azlığının ən çox yayılmış səbəbi dəmir çatışmazlığıdır.
Bunun arxasında əsasən aşağıdakılar dayanır: qeyri-adekvat qidalanma, ana südünün erkən kəsilməsi, körpəyə düzgün əlavə qidaların verilməməsi, müntəzəm tibbi müayinənin aparılmaması.
Uşaqlarda qan azlığının növləri
Uşaqlarda qan azlığı bir neçə əsas növdə rast gəlinir:
1. Dəmir çatışmazlığına bağlı anemiya
Ən geniş yayılmış növdür. Qan hüceyrələrinin istehsalı üçün zəruri olan dəmir mineralının qidadan kifayət qədər alınmaması və ya orqanizmin bu mineralı lazımi şəkildə mənimsəyə bilməməsi nəticəsində yaranır.
Xüsusilə 6 ay – 2 yaş arası körpələrdə və yeniyetmə qızlarda daha çox müşahidə edilir.
2. B12 vitamini və folat çatışmazlığına bağlı anemiya
B12 vitamini və ya folat (folik turşu) çatışmazlığında qan hüceyrələri böyük, lakin sağlam olmayan şəkildə formalaşır.
Bu növ adətən qidalanma pozuntuları, vegetarian pəhriz və ya bağırsaq sorulma problemləri ilə əlaqəlidir.
3. Orakşəkilli hüceyrəli anemiya (Oraq hüceyrəli anemiya)
Genetik bir xəstəlikdir. Qırmızı qan hüceyrələri normal yuvarlaq formalı deyil, oraq (ay) şəklini alır. Bu hüceyrələr asanlıqla parçalanır və damarları tıxayır. Afrika mənşəli uşaqlarda daha çox görülür.
4. Talassemiya
Hemoglobin zülalının qeyri-normal istehsalına səbəb olan irsi (genetik) bir xəstəlikdir. Azərbaycanda, Aralıq dənizi ölkələrində və Orta Şərqdə daha geniş yayılmışdır. Ağır formalarda müntəzəm qan köçürülməsi tələb olunur.
5. Hemolitik anemiya
İmmun sistemi problemləri, bəzi dərmanlar və ya infeksiyalar nəticəsində qırmızı qan hüceyrələrinin həddindən artıq sürətlə parçalanması ilə xarakterizə olunur.
Diaqnostika: Həkim nə edəcək?
Uşaqlarda qan azlığının diaqnozu qan analizi vasitəsilə qoyulur.
Həkiminiz adətən aşağıdakı müayinələri təyin edəcək:
- Tam qan analizi (TAM) — hemoglobin, eritrositlər, hematokrit, ortalama eritrosit həcmi (MCV) ölçülür
- Serum dəmir, ferritin, transferrin səviyyəsi — dəmir ehtiyatlarını göstərir
- B12 vitamini və folat səviyyəsi — bu çatışmazlıqları istisna etmək üçün
- Periferik qan yaxması — qan hüceyrələrinin forması mikroskop altında yoxlanılır
- Lazım gəldikdə: sümük iliyi biopsiyası, hemoglobin elektroforezi (talassemiya, oraq hüceyrəli anemiyanı aşkar etmək üçün)
Diaqnoz qoyulduqdan sonra pediatr həkiminiz qan azlığının növünə uyğun müalicə planı hazırlayacaq.
Uşaqlarda qan azlığı müalicəsi
Uşaqlarda qan azlığının müalicəsi anemiyanın növündən, şiddətindən və yaşından asılıdır.
Dəmir preparatları
Dəmir çatışmazlığına bağlı anemiyada əsas müalicə şifahi dəmir preparatlarıdır (damla, şərab, kapsul). Adətən 3–6 ay müddətinə təyin edilir. Həkimin tövsiyəsi olmadan doza dəyişdirilməməlidir.
Vitamin əlavələri
B12 vitamini və ya folat çatışmazlığında müvafiq vitaminlər əlavə edilir. Bəzi hallarda B12 iynəsi daha effektiv ola bilər.
Pəhriz dəyişiklikləri
Dəmir zəngin qidalar (qırmızı ət, toyuq, balıq, lobya, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, qara kişmiş) uşağın menyusuna daxil edilir.
C vitamini dəmirin sorulmasını artırır, ona görə də dəmirli qidalarla birlikdə limon suyu, portağal kimi C vitamini mənbələrinin verilməsi tövsiyə olunur.
Qan köçürülməsi
Ağır anemiya hallarında, xüsusilə talassemiya kimi genetik xəstəliklərdə müntəzəm qan köçürülməsi (transfüziya) tələb oluna bilər.
Uşaqlarda qan azlığının profilaktikası
Bir çox qan azlığı növlərini, xüsusilə dəmir çatışmazlığına bağlı anemiyanı, düzgün qidalanma və vaxtında müayinə ilə profilaktika etmək mümkündür:
- Ana südü ilə qidalanmanı mümkün qədər uzatmaq (ən azı 6 ay)
- 6 aydan sonra dəmir zəngin əlavə qidaların verilməsi
- Uşaq əhə içməyə başlayana qədər həkimin nəzarəti altında dəmir əlavəsi vermək
- Müntəzəm pediatrik müayinə və qan analizi
- Rəngarəng, balanslaşdırılmış qidalanma
- Prematur (vaxtından əvvəl doğulmuş) körpələrdə həkimin tövsiyəsi ilə dəmir əlavəsi
- Hamiləlik dövründə ananın dəmir və folat qəbul etməsi — bu uşağın qan analizinə birbaşa təsir edir
Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda dəmir çatışmazlığına bağlı qan azlığının əsas əlamətləri nələrdir?
Dəmir çatışmazlığına bağlı qan azlığının əsas əlamətləri arasında solğun dəri, çox yorğunluq hissi, tez-tez xəstələnmə, iştahsızlıq, diqqətin cəmlənə bilməməsi, ağlaqlıq və inkişaf gecikməsi sayıla bilər.
Bəzi uşaqlar torpaq, kəl, kağız kimi qeyri-adi şeyləri yemək istəyir — bu pika sindromu adlanır və dəmir çatışmazlığının klassik əlamətidir. Bu simptomlardan hər hansı birini gördükdə uşağı pediatrə aparın.
Uşaqda qan azlığı varsa ev şəraitində nə etmək olar?
Ev şəraitindəki ən əhəmiyyətli addım düzgün qidalanmadır. Uşağın menyusuna qırmızı ət, toyuq, balıq, lobya, mercimək, ispanak, qabaq toxumu, qara kişmiş kimi dəmir zəngin qidalar əlavə edin.
Dəmirin sorulmasını artırmaq üçün bu qidaları C vitamini ilə birlikdə verin (portağal suyu, limon, pomidor). Süd və çayın dəmirin sorulmasını azaltdığını nəzərə alaraq dəmir zəngin qidalarla eyni vaxtda içirməyin.
Ancaq ev şəraitindəki tədbirləri Pediatr həkimin müalicəsini əvəz etmir — mütləq həkimlə məsləhətləşin.
Uşaqlarda qan azlığı özlüyündən keçərmi?
Qan azlığının növündən asılıdır. Yüngül dəmir çatışmazlığı hallarda düzgün qidalanma dəyişikliyi bəzən yetərli ola bilər.
Ancaq əksər hallarda, xüsusilə orta və ağır anemiyada, həkim tərəfindən yazılmış dəmir preparatları və ya vitaminlər tələb olunur.
Genetik səbəbli anemiyanı (talassemiya, oraq hüceyrəli anemiya) isə qida ilə müalicə etmək mümkün deyil — bu xəstəliklər xüsusi tibbi müalicə tələb edir. Diaqnoz qoyulmadan müalicəni özbaşına kəsməyin.
Neçə yaşda uşaqlarda qan azlığı daha çox görülür?
Qan azlığı ən çox 6 ay – 2 yaş arasında olan körpələrdə və 12–18 yaş arasında olan yeniyetmə qızlarda müşahidə edilir.
Körpələrdə əsas risk anadan doğulduqdan sonra kifayət qədər dəmir ehtiyatının tükənməsidir — xüsusilə əlavə qidalar vaxtında başlanmayanda.
Yeniyetmə qızlarda isə aybaşı ilə qan itkisi, sürətli böyümə dövrü və bəzən qeyri-adekvat qidalanma risk amili kimi çıxış edir.
Qan azlığı uşağın zehni inkişafına təsir edərmi?
Bəli, xüsusilə erkən uşaqlıq dövründə (0–3 yaş) müalicəsiz qalan dəmir çatışmazlığı beyinin inkişafına ciddi mənfi təsir göstərə bilər.
Dəmir neyrotransmitterlərin (beyin siqnal maddələri) sintezi üçün vacibdir. Uzun müddət davam edən anemiya diqqət çatışmazlığı, öyrənmə çətinlikləri, zəif yaddaş və məktəb performansının düşməsinə səbəb ola bilər.
Erkən diaqnoz və müalicə bu riskin qarşısını demək olar ki, tamamilə alır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzini tutmur. Sağlamlıq problemi üçün mütləq həkim mütəxəssisə müraciət edin!