Allergiya, uşağın immun sisteminin adi maddələrə — məsələn, toz, polen, heyvan tükürcüyü və ya müəyyən qidaya — həddindən artıq reaksiya verməsidir.
Dünyada hər 5 uşaqdan biri hansısa allergiya formasından əziyyət çəkir. Azərbaycanda da bu rəqəm ildən-ilə artmaqdadır.
Uşaqlarda allergiya əlamətlərini vaxtında tanımaq son dərəcə vacibdir. Müalicəyə gecikdikdə allergik reaksiyalar astmaya, xroniki rinite və ya ciddi anafilaksiya kimi həyati təhlükəli vəziyyətlərə çevrilə bilər.
Lakin yaxşı xəbər odur ki, düzgün diaqnoz və müalicə ilə allergiyalı uşaqların böyük əksəriyyəti tam sağlam həyat yaşaya bilər.
Uşaqlarda allergiya əlamətləri və növləri
Allergiya əlamətləri orqanizmdə müxtəlif sistemlərə təsir edə bilər.
Aşağıda ən geniş yayılmış allergiya növlərinin simptomları verilmişdir:
Tənəffüs yolu allergiyaları (Allergik Rinit / Astma)
Allergik rinit — toz, polen, heyvan tükürcüyü kimi havada asılı hissəciklərə reaksiyadır.
Əlamətlər:
- Tez-tez asqırma, burun axması (şəffaf, sulu ifrazat)
- Burunun tıxanması, nəfəs almaqda çətinlik
- Gözlərin qaşınması, sulanması, qızarması
- Boğazda qaşınma hissi
- Gecə öskürəyi (xüsusilə uzananda güclənir)
Allergik astmada isə əlamətlərə xırıltılı nəfəs alma, döş qəfəsinin sıxılması və fiziki fəaliyyətdən sonra nəfəs darlığı əlavə olunur.
Qida allergiyaları
Süd, yumurta, buğda, fındıq, soya, dəniz məhsulları ən çox allergiyaya səbəb olan qidalar arasındadır.
Əlamətlər:
- Dərinin qaşınması, qızarması, ürtiker (qabarcıqlar)
- Dodaqların, dilin, üzün şişməsi
- Qarın ağrısı, ürəkbulanma, qusmа
- İshal
- Nadir hallarda anafilaksiya (tam bədən reaksiyası — həyati təhlükəlidir)
Dəri allergiyaları (Atopik Dermatit / Ekzema)
Atopik dermatit — uşaqlarda ən geniş yayılmış allergik dəri xəstəliyidir.
Əlamətlər:
- Dərinin quruması, qızarma, pullanma
- Şiddətli qaşınma (xüsusilə gecə)
- Dirsək büküşlərində, dizin arxasında, biləklərdə töküntü
- Dərinin qalınlaşması (uzunmüddətli qaşıma nəticəsində)
Dərman allergiyaları
Penisilin, ibuprofen, aspirin kimi dərmanlara allergiya ola bilər.
Əlamətlərə dərman qəbulundan 1–72 saat sonra ürtiker, dəri töküntüsü, nəfəs darlığı daxildir. Ciddi hallarda anafilaksiya baş verə bilər.
Uşaqlarda allergiya əlamətlərini nə vaxt həkimə göstərməli?
Bir çox valideyn «bunlar sadə soyuqdəymədir» deyə allergiyaları ötüşdürür.
Aşağıdakı hallarda mütləq həkimə müraciət edin:
- Simptomlar 2 həftədən çox davam edir
- Eyni mövsümdə hər il təkrarlanan simptomlar var
- Uşaq gecə yaxşı yata bilmir, iştahası azalıb
- Cari müalicə işə yaramır
- Üz, dil, boğazda şişkinlik müşahidə edilir (dərhal təcili yardım!)
- Nəfəs darlığı, xırıltılı nəfəs alma var
- Qida qəbulundan dərhal sonra reaksiya əmələ gəlir
Anafilaksiya simptomları — dodaqların / dilin şişməsi, nəfəs darlığı, rəngin solması, şüurun bulanması — TƏCİLİ tibbi yardım tələb edir. Bu vəziyyətdə dərhal 103-ü zəng edin.
Allergiya diaqnozu necə qoyulur?
Allerqoloq həkimi aşağıdakı üsullardan istifadə edərək diaqnoz qoyur:
- Dəri sınaqları (skin prick test) — dəriyə az miqdarda allergen tətbiq edilir
- Qan analizləri — IgE anticisimləri ölçülür
- Eliminasiya dieta — şübhəli qida 2–4 həftəliyinə kənar edilir
- Provokasiya sınaqları — nəzarətli şəraitdə allergenə məruz qoyma
Özbaşına diaqnoz qoymağa çalışmayın — yanlış nəticə yanlış müalicəyə, hətta vəziyyətin pisləşməsinə gətirib çıxara bilər.
Uşaqlarda allergiya müalicəsi
Müalicə allergiya növünə, şiddətinə və uşağın yaşına görə fərqlidir:
- Allergenin aradan qaldırılması — ən effektiv üsul (mümkün olduqda)
- Antihistaminlər — qaşınma, ürtiker, burun axması üçün
- Burun spreyleri (kortikosteroid) — allergik rinit üçün
- Bronxodilatatörlar — astma tutmaları üçün
- İmmünoterapiya (allergiya peyvəndləri) — uzunmüddətli həssaslaşmaqsızlaşdırma
- Epinefrin avtoinjektor (EpiPen) — ağır anafilaksiya riski olan uşaqlar üçün
Müalicəni yalnız həkim təyin etməlidir. Özbaşına dərman vermək allergiya simptomlarını maskalaya, ciddi reaksiyanı gizlədə bilər.
Evdə görülə biləcək tədbirlər
Həkimin tövsiyələrinə əlavə olaraq, evdə də bir sıra addımlar atmaq simptomları azaldır:
- Mənzildə hava filtrlərindən istifadə edin (HEPA filtrli hava təmizləyiciləri)
- Uşağın otağını hər gün hava ilə doldurub nəmliyi 40–50% saxlayın
- Xalı əvəzinə taxta / laminat döşəmə seçin
- Ev heyvanlarını uşağın otağına buraxmayın
- Yataq dəstlərini həftədə bir dəfə 60°C-dən yuxarı temperaturda yuyun
- Pollen mövsümündə pəncərələri bağlı saxlayın
- Xörəkdə allergen məhsulları diqqətlə izləyin, etiketləri oxuyun
Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda allergiya əlamətlərini soyuqdəymədən necə fərqləndirə bilərəm?
Uşaqlarda qida allergiyası özü keçərmi?
Uşaqlarda allergiya astmaya çevrilə bilərmi?
Allergiya müalicəsi üçün immunoterapiya (allergiya peyvəndi) uşaqlar üçün təhlükəsizdir?
Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzini tutmur. Sağlamlıq problemi üçün mütləq həkim mütəxəssisə müraciət edin!